Dưới đây là một số điều bổ chính của chúng tôi căn cứ vào tư liệu Hán nôm liên quan đến Tổ sư Minh Hải Pháp Bảo được khắc in vào năm Nhâm Tý (1732). Hy vọng với những điểm bổ chính nầy sẽ giải tỏa những thắc mắc lâu nay cũng như minh định lại các sử kiện liên quan đến hành trạng của Tổ sư Minh Hải Pháp Bảo mà trước đây vì thiếu tư liệu văn bản nên chúng ta đã ngộ nhận.

Bổ Chính Sử Liệu

Về Thiền sư Minh Hải Pháp Bảo

Thích Như Tịnh

Thiền sư Minh Hải - Đắc Trí - Pháp Bảo (1670-1746), là một trong những vị cao tăng của Phật giáo Việt Nam đầu thế kỷ 18. Ngài là tổ khai sơn tổ đình Chúc Thánh tại Hội An, Quảng Nam và cũng là Sơ tổ của thiền phái Lâm Tế Chúc Thánh, một dòng thiền góp phần rất lớn vào sự phát triển của Phật giáo Việt Nam trong quá khứ cũng như hiện tại. Nhưng đáng tiếc là những thư tịch cổ Hán Nôm cũng như các tư liệu về Ngài lại rất hiếm, do đó đàn hậu thế đã gặp không ít khó khăn trong khi nghiên cứu về hành trạng của Ngài. Hơn nữa, đa phần chúng ta chỉ được nghe chư tôn đức kể vài nét về Ngài chứ chưa từng đọc qua tiểu sử về cuộc đời của Ngài từ một văn bản Hán nôm nào cả! Vì thế, "tam sao" dễ đưa đến "thất bổn", cộng với sự khan hiếm tư liệu văn bản nên hậu nhân viết về Ngài không sao tránh khỏi những nhầm lẫn về niên đại cũng như những sự kiện lịch sử trong đời Ngài. Mới đây, trong chuyến nghiên cứu điền dã tại Tổ đình Bảo Sơn, thôn Phong Thăng, xã An Định, huyện Tuy An, tỉnh Phú Yên chúng tôi đã tìm được một vài tư liệu Hán nôm liên quan đến Thiền tổ Minh Hải Pháp Bảo đã thất lạc lâu nay, góp phần để chúng tôi minh định lại một số vấn đề sắp chia sẻ dưới đây.

Bản khắc in năm Nhâm Tý (1732)

Theo tư liệu gần đây chúng tôi tìm được là cuốn "Sa Di Luật Nghi Yếu Lược Tăng Chú"được Tổ Minh Hải Pháp Bảo khắc in lại tại chùa Chúc Thánh, Hội An. Cuốn sách được in trên giấy dó khổ 20x25cm với 70 tờ gấp đôi gồm 140 trang, mỗi trang chia thành mười cột, mỗi cột chữ lớn nhỏ không đồng nhau vì đây là cuốn sách chú giải. Nội dung cuốn sách chú thích về 24 thiên Oai nghi của một thầy Sa Di do ngài Luật sư Châu Hoằng (1532-1612) đời nhà Minh biên soạn và ngài Hoằng Tán (1612-1685) đời nhà Thanh chú thích, bao gồm hai quyển Thượng-Hạ in chung 1 cuốn. Cuối sách, lạc khoản có ghi:

康 熙 丁 未 仲 冬 鼎 湖 山 經 寮 梓 玆 在 

大 越 國 廣 南 處 奠 磐 府 新 福 縣 順 安 社 凡 慈 

祝 聖 寺 得 智 大 師 法 名 明 海 合 本 寺 眾 等 共 

募 化 奉 刊 

沙 彌 律 儀 要 略 增 註

永 慶 四 年 歲 次 壬 子 仲 冬 穀 日

Phiên âm:

Khang Hy Đinh Mùi trọng đông đỉnh Hồ Nam sơn kinh liêu tử.Tư tại

Đại Việt việt Quảng Nam xứ Điện Bàn phủ Tân Phước huyện Thuận An xã phàm từ

Chúc Thánh tự Đắc Trí đại sư pháp danh Minh Hải hiệp bổn tự chúng đẳng cộng

Mộ hóa phụng san

Sa Di Luật Nghi Yếu Lược Tăng Chú

Vĩnh Khánh tứ niên, tuế thứ Nhâm Tý trọng đông cốc nhật.

Dịch nghĩa:

Kinh làm tại đỉnh Hồ Sơn vào tháng 11 Đinh Mùi (1667) đời vua Khang Hy. Nay tại

Nước Đại Việt, xứ Quảng Nam, phủ Điện Bàn, huyện Tân Phước, xã Thuận An. Nơi chùa Chúc Thánh Đại sư Đắc Trí pháp danh Minh Hải cùng với Tăng chúng bổn tự mộ hóa phụng khắc Sa Di Luật Nghi Yếu Lược Tăng Chú.

Niên hiệu Vĩnh Khánh thứ tư, nhằm ngày lành tháng 11 năm Nhâm Tý (1732).

Bản khắc in vào năm 1808 tại Gia Định

Bản gỗ khắc in năm 1808 được lưu giữ tại chùa Long Thiền, Đồng Nai

Phương danh Hoà thượng chứng minh và các vị trợ duyên trong bản in năm 1808
Tại Gia Định

Căn cứ vào lạc khoản "Niên hiệu Vĩnh Khánh thứ tư, nhằm ngày lành tháng 11 năm Nhâm Tý (1732)" chúng ta biết được cuốn "Sa Di Luật Nghi Yếu Lược Tăng Chú" được tổ sư Minh Hải Đắc Trí Pháp Bảo khắc in vào tháng 11 năm Nhâm Tý (1732), niên hiệu Vĩnh Khánh thứ 4 đời vua Lê Đế Duy Phường (1729-1732) nhằm đời Ninh Vương Nguyễn Phúc Chú (1725-1738) tại Đàng Trong. 

Mặc dù trong bản văn dòng lạc khoản ngay chỗ chữ 永 (vĩnh) bị khiếm khuyết nhưng vẫn còn một phần của nét mác nên ta cũng có thể suy đoán ra được chữ Vĩnh. Tuy nhiên, cẩn thận và trung thực hơn, ta xét những năm có can chi Nhâm Tý thuộc các triều vua có vương hiệu chữ "..Khánh tứ niên tuế thứ Nhâm Tý trọng đông cốc nhật" trong giai đoạn đất Quảng Nam được gọi là "Quảng Nam xứ".
Theo địa bạ tỉnh Quảng Nam thì danh từ "Dinh Quảng Nam" được Tiên chúa Nguyễn Hoàng đặt tên vào năm 1601 và đến năm 1827 được vua Minh Mạng đổi lại là "Trấn Quảng Nam", rồi năm 1832 đổi lại "tỉnh Quảng Nam". Trong các văn bản thời Chúa Nguyễn thì thường dùng là Quảng Nam xứ, từ đời Minh Mạng trở về sau thì gọi là Quảng Nam trấn, sau đó là Quảng Nam tỉnh. Tính từ năm 1601 đến năm 1827 thì có 4 năm thuộc can chi Nhâm Tý như sau: 1612, 1672, 1732, 1792. Trong 4 năm nầy, chỉ có năm Nhâm Tý (1732) là thuộc niên hiệu Vĩnh Khánh năm thứ 4 đời vua Lê Đế Duy Phường (1729-1732). Qua đối chiếu địa danh, vương hiệu và năm can chi Nhâm Tý, chúng ta xác định chữ bị khiếm khuyết trong lạc khoản là chữ 永 (Vĩnh). Vì thế, chúng ta có thể khẳng định và bổ khuyết chữ trong dòng lạc khoản nầy là: " Vĩnh Khánh tứ niên tuế thứ Nhâm Tý trọng đông cốc nhật":Niên hiệu Vĩnh Khánh thứ tư, nhằm ngày lành tháng 11 năm Nhâm Tý (1732).
Bên cạnh đó, trên văn bia tháp Tổ Minh Hải Pháp Bảo tại Tổ đình Chúc Thánh, Hội An ghi như sau:

祿 生 庚 戌 六 月 廿 八 戌 時 壽 享 七 十 七 歲, 寂 於 丙 寅 十 一 月 初 七 酉 時.

Phiên âm:

Lộc sanh Canh Tuất lục nguyệt trấp bát Tuất, thời hưởng thọ thất thập thất tuế, Tịch ư Bính Dần thập nhất nguyệt sơ thất Dậu thời.

Dịch nghĩa:

Sanh giờ Tuất ngày 28 tháng 6 năm Canh Tuất, hưởng thọ 77 tuổi, viên tịch giờ Dậu ngày mồng 6 tháng 11 năm Bính Dần.
Căn cứ vào lòng văn bia này, trước đây có hai nguồn tư liệu về năm sinh và năm tịch (tính từ âm lịch sang dương lịch) của Tổ Minh Hải Pháp Bảo như sau:
1.Tại Bình Định, tác giả soạn bản "Lược Sử Tổ Đình Sơn Long" ghi rằng " Tổ Pháp Bảo đã khai sơn Tổ đình Chúc Thánh tại Hội An, Quảng Nam Đà Nẵng. Ngài sinh năm Canh Tuất (1610), thị tịch năm Bính Dần (1686)". 
2. Trong cuốn "Một số tư liệu mới về Bồ tát Quảng Đức", tác giả Lê Mạnh Thát tính là:"...Tổ Minh Hải Đắc Trí Pháp Bảo (1670-1746), người khai sinh ra dòng thiền Chúc Thánh tại nước ta."
Nay căn cứ vào niên đại cuốn "Sa Di Luật Nghi Yếu Lược Tăng Chú" được tổ Minh Hải Pháp Bảo khắc in vào năm Nhâm Tý (1732) thì chúng ta biết được tác giả bản "Lược Sử Tổ Đình Sơn Long" đã tính nhầm trước 1 chu kỳ 60 năm, thay vì tính Tổ Minh Hải Pháp Bảo sinh năm Canh Tuất (1670) thì lại tính là năm Canh Tuất (1610). Bởi vì, nếu như Tổ Minh Hải Pháp Bảo sinh năm 1610 và tịch năm 1686 thì làm sao năm 1732 Ngài đứng khắc in bộ luật "Sa Di Luật Nghi Yếu Lược Tăng Chú"? Trừ phi, Ngài sinh năm Canh Tuất (1670) và tịch năm Bính Dần (1746) thì năm Nhâm Tý (1732) mới có thể thực hiện việc khắc in bản luật đó được. Qua đó, chúng tôi thấy cách tính của Giáo sư Lê Mạnh Thát là hợp lý hơn. Như vậy, Tổ Minh Hải Pháp Bảo sinh giờ Tuất ngày 28 tháng 6 năm Canh Tuất (1670) và viên tịch giờ Dậu ngày mồng 7 tháng 11 năm Bính Dần (1746), thế thọ 77 tuổi âm, 76 tuổi dương.
Và trong cuốn "Lịch Sử Phật Giáo Đàng Trong", tác giả Nguyễn Hiền Đức có viết:
"Quảng Phú là người Hoa Kiều sống ở Qui Nhơn, chắc hẳn là đệ tử của chùa Thập Tháp Di Đà do Tổ sư Nguyên Thiều khai sơn, Thông và Huệ có lẽ cũng đã quy y thọ giới Bồ tát với thiền sư Minh Hải-Pháp Bảo ở chùa Chúc Thánh (Quảng Nam) hay quy y với tổ Nguyên Thiều ở chùa Quốc Ân hoặc thọ Đại giới đàn ở chùa Thiên Mụ. Vì vậy, ngay từ năm 1694, sau khi âm mưu nổi loạn trên bị đổ bể, Tổ sư Nguyên Thiều cùng các đệ tử trong phái thiền Lâm Tế như Minh Hải-Pháp Bảo, bị liên lụy nên phải bỏ chùa, trốn đi nơi khác, đổi pháp danh để tránh nạn:
- Tổ Nguyên Thiều vào Đồng Nai đổi pháp danh là Siêu Bạch, lập chùa Kim Cang ở bình Thảo (Bến cá, Đồng Nai) hoằng hóa.
- Thiền sư Minh Hải Pháp Bảo rời chùa Chúc Thánh vào núi Thiên Ấn ở Quảng Ngãi lập chùa ẩn tu, đổi pháp danh là Pháp Hóa, chùa này sau phát triển thành Tổ đình Thiên Ấn cho đến hiện nay" . 
Nhưng trong lạc khoản cuốn "Sa Di Luật Nghi Yếu Lược Tăng Chú" do Tổ sư Minh Hải Đắc Trí Pháp Bảo đứng tên khắc in vào năm Vĩnh Khánh thứ 4, Nhâm Tý (1732) cho thấy: kể từ khi khai sơn chùa Chúc Thánh vào năm 1696 cho đến năm 1732, tổ Minh Hải Pháp Bảo vẫn hành đạo tại Hội An chứ không liên quan đến vụ nổi loạn của người Hoa (thời bấy giờ gọi là cuộc nổi loạn của Linh Vương) vào năm 1894. Và cũng không hề thay tên đổi họ Nguyên Thiều thành Siêu Bạch, Minh Hải thành Pháp Hóa rồi vào lập chùa Kim Cang -Đồng Nai và Thiên Ấn-Quảng Ngãi như tác giả Nguyễn Hiền Đức đã nói trong "Lịch Sử Phật giáo Đàng Trong". Vì tính đến năm 1732, Tổ Minh Hải Pháp Bảo đã 63 tuổi, trải qua gần 40 năm hoằng hóa tại Quảng Nam thì Ngài mới đủ uy tín và đức độ để làm một Phật sự to lớn như vậy. 
Cũng trong tác phẩm "Lịch Sử Phật Giáo Đàng Trong", tác giả Nguyễn Hiền Đức cho rằng: "Ngày 27 tháng Giêng năm Giáp Tuất (1754), giờ ngọ, thiền sư Minh Hải-Pháp Bảo viên tịch tại chùa Thiên Ấn, đồ chúng lập tháp thờ trong khuôn viên chùa"

Tờ đầu của quyển Thượng

Tờ đầu của quyển Hạ